مرکز تحقیقات ایمنی و سلامت شغلی

تعیین‌کننده‌های رفتاری و تغییر رفتار

هسته تحقیقاتی «تعیین‌کننده‌های رفتاری و تغییر رفتار» معمولاً به مجموعه‌ای از عوامل کلیدی اشاره دارد که رفتار انسان را شکل می‌دهند و پایهٔ مداخلات مؤثر برای تغییر رفتار محسوب می‌شوند. این عوامل در علوم رفتاری، به‌ویژه در مدل‌های COM‑B, Behavior Change Wheel, و Social Cognitive Theory گسترده‌تر توضیح داده می‌شوند. مسئولیت این هسته بر عهده جناب آقای دکتر مصطفی نصیرزاده می باشد.

هستهٔ تعیین‌کننده‌های رفتاری

چهار عامل اصلی تقریباً در تمام نظریه‌های معتبر مشترک‌اند:

1) توانایی (Capability)

ظرفیت فیزیکی و ذهنی فرد برای انجام یک رفتار.

شامل:

• مهارت‌ها
• دانش
• توان ذهنی برای تمرکز، تصمیم‌گیری، حل مسئله
• توان فیزیکی برای اجرای رفتار

مثال:

کسی که می‌خواهد ورزش کند اما تکنیک‌ها را نمی‌داند یا آمادگی جسمی ندارد، توانایی‌اش کامل نیست.

2) انگیزه (Motivation)

تمام فرآیندهای ذهنی و هیجانی که عمل را هدایت می‌کنند.

دو نوع دارد:

• انگیزهٔ خودآگاه (Reflective): باورها، ارزش‌ها، تصمیم‌گیری منطقی
• انگیزهٔ ناخودآگاه (Automatic): عادت‌ها، احساسات، وسوسه‌ها، واکنش‌های هیجانی

مثال:

باور اینکه «ورزش برای سلامتی مهم است» + حس خوب بعد از ورزش، هر دو بخشی از انگیزه‌اند.

3) فرصت (Opportunity)

عوامل محیطی و اجتماعی که رفتار را ممکن یا سخت می‌کنند.

شامل:

• موقعیت فیزیکی (دسترسی، تجهیزات، زمان)
• موقعیت اجتماعی (تأثیر دیگران، حمایت، فرهنگ)

مثال:

داشتن باشگاه نزدیک خانه؛ یا دوستانی که همراه‌تان ورزش کنند.

4) تقویت‌کننده‌ها (Reinforcements)

چیزهایی که باعث تثبیت رفتار می‌شوند:

• پاداش‌ها
• نتایج مثبت محسوس
• بازخورد
• تشویق
• کاهش تنش یا استرس بعد از انجام رفتار

مثال:

دیدن پیشرفت در وزن، تحسین دیگران، یا حس موفقیت بعد از انجام یک رفتار.

هستهٔ فرآیند تغییر رفتار

برای آنکه رفتاری واقعاً تغییر کند، معمولاً این سه مرحله رخ می‌دهد:

1. آگاهی و درک مشکل

   فرد باید بداند چرا رفتار فعلی مشکل دارد یا چه نفعی از تغییر می‌برد.

2. ایجاد قصد و انگیزه

   تصمیم‌گیری، دسترسی به الگوها، باور به توانایی شخصی (self-efficacy)

3. اجرای پایدار رفتار

   نیازمند حمایت محیطی، برنامه‌ریزی، یادآوری‌ها، تقویت مثبت و تبدیل رفتار به عادت.